બૃહદ્ ગુજરાત સંસ્કૃત પરિષદને પુનર્જીવિત કરી આધુનિક શિક્ષણ સાથે જોડવાની જરૂરિયાત; શાળાઓમાં સંસ્કૃત અભ્યાસને પ્રોત્સાહન મળે તો પરંપરા અને નવી પેઢી વચ્ચે મજબૂત સેતુ રચાઈ શકે
ગુજરાતમાં સંસ્કૃત શિક્ષણની પરંપરા સમૃદ્ધ અને ગૌરવશાળી રહી છે. આ વારસાને જાળવી રાખવાની સાથે તેને આધુનિક શિક્ષણપ્રણાલી સાથે સાંકળીને વધુ સુલભ, સુદૃઢ અને સમયાનુકૂળ બનાવવાની જરૂર છે. આ દિશામાં વર્ષ 1946માં સ્થાપિત બૃહદ્ ગુજરાત સંસ્કૃત પરિષદે ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી છે. હવે રાજ્યમાં સંસ્કૃત શિક્ષણના વ્યાપક વિકાસ માટે પરિષદને નવજીવન આપીને વર્તમાન શૈક્ષણિક માળખા સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડવાનો સમય છે.
સંસ્કૃત શિક્ષણના પ્રસાર માટે પરિષદનું યોગદાન
સંસ્કૃત પાઠશાળાઓના વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહન આપવા, પરંપરાગત અભ્યાસને વ્યવસ્થિત બનાવવા અને શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં સંસ્કૃત પ્રત્યે રસ જગાડવાના ઉદ્દેશથી પરિષદની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સંસ્થાએ ક્રમબદ્ધ પરીક્ષાઓનું માળખું વિકસાવી શાળાઓ, કોલેજો, પાઠશાળાઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
પરિષદ દ્વારા વ્યાખ્યાનો, પરિસંવાદો, વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધાઓ, વૈદિક તથા ભગવદ્ ગીતાના પઠન, સંસ્કૃત નાટકો, વાર્તાકથન અને શ્લોકગાન જેવી પ્રવૃત્તિઓ યોજવામાં આવતી હતી. આ પ્રવૃત્તિઓનો હેતુ સંસ્કૃતને માત્ર પાઠ્યપુસ્તક કે પરીક્ષાની ભાષા પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે સાહિત્ય, દર્શન અને સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિની જીવંત ભાષા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાનો હતો.
સમકક્ષ લાયકાતોની માન્યતાનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ
પરિષદના ઇતિહાસમાં ગુજરાત સરકારનો 19 ઑક્ટોબર, 1985નો ઠરાવ મહત્ત્વપૂર્ણ રહ્યો છે. આ ઠરાવ હેઠળ પરિષદની કેટલીક નિર્ધારિત લાયકાતોને આધુનિક શિક્ષણની ચોક્કસ લાયકાતોની સમકક્ષ માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેમાં પ્રથમાને એસ.એસ.સી., મધ્યમાને એચ.એસ.સી., શાસ્ત્રીને સ્નાતક, આચાર્યને અનુસ્નાતક અને શિક્ષાશાસ્ત્રીને બી.એડ.ની સમકક્ષ ગણવાનો સમાવેશ થતો હતો. જોકે, આ સમકક્ષતાઓની માન્યતા પાછળથી પરત ખેંચવામાં આવી હતી.
યોગ્ય સરકારી સહયોગ અને પ્રોત્સાહન દ્વારા સંસ્કૃત શિક્ષણના વિકાસને નવી ગતિ આપી શકાય છે. ખાસ કરીને રાજ્યની શાળાઓમાં પરિષદ દ્વારા લેવાતી પરીક્ષાઓમાં વધુ વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લે તે માટે પ્રોત્સાહક પગલાં લેવાની જરૂર છે.
નવી શિક્ષણનીતિથી વિકાસની તકો
હાલમાં ગુજરાત રાજ્ય સંસ્કૃત બોર્ડ, શ્રી સોમનાથ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી, વિવિધ યુનિવર્સિટીઓના સંસ્કૃત વિભાગો, પરંપરાગત પાઠશાળાઓ અને ગુરુકુળો સંસ્કૃત શિક્ષણ તથા સંશોધનના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ-2020 પણ સંસ્કૃત સહિત ભારતીય ભાષાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નીતિગત તકો પૂરી પાડે છે.
આ માળખાનો લાભ લઈને શાળાના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને સંસ્કૃતમાં રસ ધરાવતા અભ્યાસુઓ માટે વધુ સુવ્યવસ્થિત શૈક્ષણિક તકો ઊભી કરી શકાય છે. બૃહદ્ ગુજરાત સંસ્કૃત પરિષદને આ વ્યવસ્થા સાથે જોડવાથી પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક શિક્ષણ વચ્ચે સહયોગ વધારી શકાય છે.
ડિજિટલ માધ્યમો અને સર્જનાત્મક શિક્ષણ પર ભાર
સંસ્કૃતને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવા માટે બોલચાલની સંસ્કૃત, વાર્તાકથન, નાટક, સંગીત, પઠન અને સંસ્કૃત ગરબા જેવી પ્રવૃત્તિઓ ઉપયોગી બની શકે છે. આ ઉપરાંત શૈક્ષણિક સામગ્રી, પુસ્તકો, પ્રકાશનો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનું ડિજિટાઇઝેશન, ઑનલાઇન અભ્યાસક્રમો તથા પરીક્ષાની સુવિધાઓ વિકસાવવાથી પરિષદની પહોંચ વધુ વિસ્તારી શકાય છે.
રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલય પરિષદને સંસ્કૃત શિક્ષણ સંબંધિત યોગ્ય યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટેની પાત્રતા અંગે વિચારણા કરી શકે છે. શ્રી સોમનાથ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી અને અન્ય માન્યતાપ્રાપ્ત સંસ્થાઓ સાથે શૈક્ષણિક સહયોગ દ્વારા અભ્યાસક્રમો, શિક્ષક તાલીમ અને મૂલ્યાંકનના ધોરણોને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે. સાથે જ પરિષદની સ્વૈચ્છિક સંસ્થાની ઓળખ જાળવી રાખવી પણ જરૂરી છે.
વારસાને ભવિષ્ય સાથે જોડવાનો સંકલ્પ
ગુજરાત પાસે સમૃદ્ધ જ્ઞાનપરંપરા, સંસ્કૃત શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓ અને અનુકૂળ નીતિગત તકો ઉપલબ્ધ છે. હવે જરૂરી છે સંકલિત પ્રયાસોની, જેથી આ તમામ શક્તિઓને એકત્ર કરીને સંસ્કૃત શિક્ષણનું ટકાઉ, સર્વસમાવેશક અને ભવિષ્યલક્ષી માળખું ઊભું કરી શકાય.
બૃહદ્ ગુજરાત સંસ્કૃત પરિષદ રાજ્યના સંસ્કૃત બોર્ડ, યુનિવર્સિટીઓ, શાળાઓ અને પરંપરાગત સંસ્થાઓ સાથે મળીને સંસ્કૃતના ગૌરવશાળી વારસા અને આધુનિક શિક્ષણ વચ્ચે ફરી એક વખત મહત્ત્વપૂર્ણ સેતુ બની શકે છે.
