અલનીનોની અસરથી ગુજરાતનાં જળાશયો તરસ્યાં : સરદાર સરોવર ડેમ જ રાજ્ય માટે આશાનું કિરણ

ગત વર્ષની સરખામણીએ રાજ્યના 206 જળાશયોમાં 5,181 એમસીએમ પાણી ઘટ્યું; 90 ટકાથી વધુ ભરેલા જળાશયો 151થી ઘટીને 35 થયા, ચાર જિલ્લામાં દુષ્કાળની સ્થિતિ

ગુજરાતમાં આ વર્ષે ઓછા વરસાદના કારણે જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે. ગત વર્ષની સરખામણીએ રાજ્યના મોટાભાગના ડેમ અને જળાશયોમાં પાણીની સપાટી નીચે આવી છે. અલનીનોની અસરને કારણે ચોમાસું નબળું રહેતાં રાજ્યના જળસંગ્રહ પર તેની અસર જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જિલ્લામાં ઓછા વરસાદના કારણે દુષ્કાળની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. જોકે, રાજ્ય માટે રાહતની બાબત એ છે કે સરદાર સરોવર ડેમમાં ગત વર્ષની સરખામણીએ વધુ પાણીનો જથ્થો ઉપલબ્ધ છે.

રાજ્યના 206 જળાશયોમાં 5,181 એમસીએમ પાણી ઘટ્યું

નવેમ્બર 2025માં ગુજરાતનાં કુલ 206 જળાશયોમાં 15,284.37 એમસીએમ પાણીનો જથ્થો હતો. તેની સરખામણીએ આ વર્ષે પાણીનો જથ્થો ઘટીને 10,103 એમસીએમ નોંધાયો છે. આમ, એક જ વર્ષમાં રાજ્યના જળાશયોમાં 5,181.37 એમસીએમ પાણીનો ઘટાડો થયો છે.

રાજ્યના 17 મુખ્ય જળાશયોની સ્થિતિમાં પણ ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ગત વર્ષે નવેમ્બર મહિનામાં આ જળાશયોમાં 12,783.78 એમસીએમ પાણીનો સંગ્રહ હતો, જે આ વર્ષે ઘટીને 8,840.65 એમસીએમ થયો છે. એટલે કે મુખ્ય જળાશયોમાં 3,943.13 એમસીએમ પાણી ઓછું થયું છે. આ આંકડા રાજ્યના જળસંગ્રહની સ્થિતિમાં આવેલા મોટા ફેરફાર તરફ ધ્યાન દોરે છે.

વરસાદમાં 249.84 મિમીનો ઘટાડો

વર્ષ 2026માં રાજ્યમાં અત્યાર સુધીમાં 811.96 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે, જે સરેરાશ વરસાદના 89.34 ટકા છે. જ્યારે ગત વર્ષે નવેમ્બર મહિના સુધીમાં 1,061.80 મિમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જે સરેરાશના 119.13 ટકા જેટલો હતો.

આમ, ગત વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે 249.84 મિમી ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. વરસાદની ટકાવારીમાં પણ 29.79 ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ઓછા વરસાદની સીધી અસર જળાશયોમાં પાણીની આવક પર પડી છે, જેના કારણે આગામી સમયમાં પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટેના આયોજન અંગે ચિંતા વધી શકે છે.

સરદાર સરોવર ડેમમાં ગત વર્ષ કરતાં વધુ પાણી

રાજ્યના મોટાભાગના જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો ઘટ્યો હોવા છતાં સરદાર સરોવર ડેમની સ્થિતિ રાહતજનક છે. નવેમ્બર 2025માં ડેમમાં 9,369.82 એમસીએમ પાણીનો જથ્થો હતો, જે આ વર્ષે વધીને 9,440.68 એમસીએમ થયો છે. એટલે કે ગત વર્ષની સરખામણીએ સરદાર સરોવર ડેમમાં 70.86 એમસીએમ વધુ પાણીનો સંગ્રહ થયો છે.

રાજ્યની પીવાના પાણી અને સિંચાઈની જરૂરિયાતો માટે સરદાર સરોવર ડેમ મહત્ત્વપૂર્ણ હોવાથી તેમાં ઉપલબ્ધ પાણીનો જથ્થો ગુજરાત માટે આશાનું કિરણ બની રહ્યો છે. જોકે, અન્ય જળાશયોમાં થયેલા ઘટાડાને ધ્યાનમાં રાખીને પાણીના ઉપયોગ અને વિતરણનું આયોજન મહત્ત્વનું બની રહેશે.

ચાર જિલ્લામાં દુષ્કાળની સ્થિતિ

અલનીનોની અસર અને ઓછા વરસાદના કારણે રાજ્યના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીની અછતની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ખાસ કરીને દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જિલ્લામાં વરસાદ ઓછો પડતાં ખેતી અને જળસંગ્રહ પર અસર થઈ છે. આ ચાર જિલ્લાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.

ઓછા વરસાદને કારણે ખેડૂતોને પાક ઉત્પાદન અને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા અંગે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. બીજી તરફ, જળાશયોમાં ઘટેલો જથ્થો આગામી ઉનાળામાં પીવાના પાણીના આયોજન માટે પણ પડકાર ઊભો કરી શકે છે.

મુખ્ય જળાશયોમાં પાણીના જથ્થાની સરખામણી

નીચેના આંકડા નવેમ્બર 2025 અને નવેમ્બર 2026ના જળસંગ્રહની સરખામણી દર્શાવે છે. પાણીનો જથ્થો એમસીએમમાં છે.

જળાશય

વર્ષ 2025

વર્ષ 2026

સરદાર સરોવર

9,369.82

9,440.68

ઉકાઈ ડેમ

7,392.92

5,376.54

કડાણા

1,249.30

793.71

દમણગંગા

524.86

503.40

કરજણ

537.57

476.90

પાનમ

578.18

321.38

સુખી

171.56

145.70

ધરોઈ

812.90

406.33

હાથમતી

152.84

72.87

વાત્રક

158.20

101.21

દાંતીવાડા

381.60

89.96

શેત્રુંજી

346.48

337.61

ભાદર

188.14

31.33

90 ટકાથી વધુ ભરેલા જળાશયો 151થી ઘટીને 35 થયા

જળાશયોમાં પાણીની સ્થિતિ કેટલી બદલાઈ છે તે ભરાવાની ટકાવારી પરથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે. ગત વર્ષે નવેમ્બર મહિનામાં રાજ્યના 151 જળાશયોમાં 90 ટકાથી વધુ પાણીનો જથ્થો હતો. આ વર્ષે આવા જળાશયોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર 35 રહી છે.

બીજી તરફ, 70 ટકાથી ઓછો પાણીનો જથ્થો ધરાવતા જળાશયોની સંખ્યા ગત વર્ષે 30 હતી, જે આ વર્ષે વધીને 147 થઈ ગઈ છે. આમ, એક વર્ષમાં જ 90 ટકાથી વધુ ભરેલા જળાશયોની સંખ્યા ઘટી છે, જ્યારે ઓછા પાણીવાળા જળાશયોની સંખ્યામાં મોટો વધારો થયો છે.

આજવા સરોવરમાં પણ પાણીની સપાટી ઘટી

વડોદરાના આજવા સરોવરમાં પણ ઓછા વરસાદની અસર જોવા મળી રહી છે. વર્ષ 2025માં સારા વરસાદને કારણે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં સરોવરની સપાટી 212.95 ફૂટ સુધી પહોંચી હતી. પાણીની આવક વધતાં સરોવરના તમામ 62 દરવાજા ખોલવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી.

જોકે, આ વર્ષે ઓછા વરસાદને કારણે આજવા સરોવરની સપાટી ભયજનક સ્તર સુધી પહોંચી નથી. સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જોવા મળતી પાણીની સપાટી આ વર્ષે અત્યારથી જ જોવા મળી રહી છે. આપેલા આંકડા મુજબ, આજે સવારે આજવા સરોવરની સપાટી 208.57 ફૂટ નોંધાઈ હતી. ગત વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે સરોવરમાં પાણીનો જથ્થો ઓછો રહ્યો છે.

પાણીના આયોજન સામે પડકાર

રાજ્યના કુલ જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો ઘટવો, 90 ટકાથી વધુ ભરેલા ડેમની સંખ્યા ઓછી થવી અને ચાર જિલ્લામાં દુષ્કાળની સ્થિતિ ઊભી થવી એ ચિંતાજનક બાબતો છે. સરદાર સરોવર ડેમમાં પૂરતો જળસંગ્રહ રાજ્ય માટે રાહતરૂપ છે, પરંતુ અન્ય જળાશયોની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ, સિંચાઈનું આયોજન અને પીવાના પાણીના પુરવઠા અંગે આગોતરી તૈયારી જરૂરી બની છે.