રાજ્યસભામાં રજૂ થયેલા અહેવાલથી આયુર્વેદિક અને હોમિયોપેથિક દવાઓની ગુણવત્તા સામે સવાલ; દેશભરમાં હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ બાદ ગુજરાત ત્રીજા ક્રમે
આયુર્વેદિક અને હોમિયોપેથિક દવાઓને શુદ્ધ અને કુદરતી માનનારા લોકો માટે ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં આયુષ દવાઓનાં કુલ 21 સેમ્પલ ગુણવત્તા પરીક્ષણમાં નિષ્ફળ ગયાં છે. આ દવાઓને સરકારે ‘નોટ ઓફ સ્ટાન્ડર્ડ ક્વોલિટી’ (NSQ) જાહેર કરી છે. ફાર્મા ક્ષેત્રે અગ્રણી ગણાતા ગુજરાતમાં આયુષ દવાઓનાં સેમ્પલ નિર્ધારિત ગુણવત્તાના માપદંડો પર ખરાં ન ઉતરતાં દવા ઉત્પાદન અને નિયંત્રણ વ્યવસ્થા સામે સવાલો ઊભા થયા છે.
આયુષ દવાઓનાં સેમ્પલ ફેલ થવામાં ગુજરાત ત્રીજા ક્રમે
અહેવાલમાં દર્શાવાયેલા આંકડા મુજબ, આયુષ દવાઓનાં ગુણવત્તા પરીક્ષણમાં નિષ્ફળ ગયેલાં સેમ્પલની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને ગુજરાતનો સમાવેશ ટોચના ત્રણ રાજ્યોમાં થાય છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 185 સેમ્પલ નિષ્ફળ ગયાં છે, જ્યારે ઉત્તરાખંડમાં છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન 155 સેમ્પલ ગુણવત્તા પરીક્ષણમાં ખરાં ઉતર્યાં નથી. ગુજરાતમાં પણ 21 સેમ્પલ નિષ્ફળ જતાં રાજ્ય ત્રીજા ક્રમે રહ્યું છે.
આ આંકડા આયુષ દવાઓના ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ અંગે ગંભીર ચર્ચા ઊભી કરે છે. જોકે, અન્ય કેટલાક રાજ્યોમાં એક પણ સેમ્પલ નિષ્ફળ ન ગયાં હોવાનો અર્થ ત્યાંની તમામ દવાઓ ગુણવત્તાયુક્ત છે એવો થતો નથી. તેના માટે પરીક્ષણ કરાયેલા સેમ્પલની સંખ્યા અને તપાસની વિગતો પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
દવાઓમાં ભેળસેળ અને ભારે ધાતુઓનું જોખમ
આયુર્વેદિક દવાઓમાં કેટલીક પરંપરાગત પદ્ધતિઓ હેઠળ ધાતુઓનો ઉપયોગ થતો હોય છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ અને શુદ્ધિકરણ નિર્ધારિત માપદંડો મુજબ હોવું જરૂરી છે. આર્સેનિક, પારો અને સીસું જેવી ભારે ધાતુઓનું અસુરક્ષિત પ્રમાણ શરીર માટે નુકસાનકારક બની શકે છે. લાંબા સમય સુધી તેનો સંપર્ક રહે તો કિડની, લિવર અને નર્વસ સિસ્ટમને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે.
આ ઉપરાંત, કેટલીક દવાઓમાં ઝડપી રાહત આપવાના હેતુથી એલોપેથિક દવાઓના ઘટકો ગેરકાયદે રીતે ભેળવવામાં આવતા હોવાની ફરિયાદો પણ સામે આવતી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં દવાની રચના, ઘટકો અને ગુણવત્તાની ચકાસણી અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
ડ્રગ કંટ્રોલ વિભાગની જવાબદારી વધી
આયુષ દવાઓના નિષ્ફળ સેમ્પલ સામે આવ્યા બાદ દવા ઉત્પાદન એકમોનું નિયમિત નિરીક્ષણ, લેબોરેટરીમાં સેમ્પલની તપાસ અને ગુણવત્તાના નિયમોનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી કંપનીઓ સામે કાયદા મુજબ કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
આયુર્વેદ અને હોમિયોપેથી પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે દવાઓની ગુણવત્તા અંગે પારદર્શિતા પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગ્રાહકોને દવાના ઘટકો, ઉત્પાદનની વિગતો અને ગુણવત્તા અંગે વિશ્વસનીય માહિતી મળી રહે તે જરૂરી છે. રાજ્યસભામાં રજૂ થયેલા આંકડાઓએ ગુજરાતમાં આયુષ દવાઓના ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા નિયંત્રણની વ્યવસ્થાની વધુ સઘન તપાસ કરવાની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.










