દર વર્ષે દરિયામાં વહી જતું 15,000 MCMથી વધુ પાણી સંગ્રહવાની તૈયારી, ઔદ્યોગિક વિકાસને મળશે વેગ
ગુજરાતમાં ચોમાસા દરમિયાન નર્મદા, ઉકાઈ અને કડાણા જેવા મોટા જળાશયો છલકાતાં દર વર્ષે અંદાજે 15,000 મિલિયન ક્યુબિક મીટર (MCM)થી વધુ વધારાનું પાણી અરબી સમુદ્રમાં વહી જાય છે. આ પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકાય તે માટે રાજ્ય સરકારે આયોજન શરૂ કર્યું છે. ખાસ કરીને રાજ્યમાં ઝડપથી વિકસી રહેલા ઉદ્યોગોની પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે આ યોજનાને મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
સરકારના પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ, દર વર્ષે માત્ર નર્મદા ડેમમાંથી આશરે 9,500 MCM પાણી દરિયામાં વહી જાય છે. જ્યારે ઉકાઈ ડેમમાંથી અંદાજે 3,000 MCM અને કડાણા ડેમમાંથી 2,200 MCMથી વધુ પાણી સમુદ્રમાં જાય છે. આ વધારાના પાણીનો યોગ્ય સંગ્રહ અને ઉપયોગ થાય તો ભવિષ્યમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારી શકાય તેમ છે. જોકે, પાણીનો વાસ્તવિક જથ્થો અને તેને સંગ્રહિત કરવાની શક્યતાઓ અંગે વધુ અભ્યાસ જરૂરી રહેશે.
પાણીનો સંગ્રહ વધારવા બે વિકલ્પો પર વિચારણા
વધારાના પાણીનો ઉપયોગ કરવા માટે રાજ્ય સરકાર મુખ્યત્વે બે વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહી છે. પ્રથમ વિકલ્પમાં ડેમમાંથી કાંપ દૂર કરીને અને જરૂરી સુધારાઓ કરીને જળાશયોની સંગ્રહક્ષમતા વધારવાનો સમાવેશ થાય છે. બીજા વિકલ્પમાં ડેમમાંથી વધારાનું પાણી છોડવામાં આવે ત્યારે તેને યોગ્ય વ્યવસ્થા દ્વારા નજીકનાં હયાત તળાવો અને અન્ય જળાશયોમાં પહોંચાડીને સંગ્રહ કરવાની યોજના છે.
આ વ્યવસ્થાથી ચોમાસામાં ઉપલબ્ધ થતા વધારાના પાણીનો વધુ ઉપયોગ થઈ શકશે. સાથે જ પાણીના સંગ્રહનું આયોજન કરીને ઉનાળામાં અને પાણીની માંગ વધે ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે.
સેમિકન્ડક્ટર અને ડેટા સેન્ટર ઉદ્યોગોમાં વધશે પાણીની માંગ
ગુજરાતમાં સેમિકન્ડક્ટર, ડેટા સેન્ટર અને અન્ય આધુનિક ઉદ્યોગો સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે. આ ઉદ્યોગોને ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અને અન્ય કામગીરી માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીની જરૂર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં ભવિષ્યમાં પાણીની અછત ન સર્જાય અને ઔદ્યોગિક વિકાસને અસર ન થાય તે માટે પાણીના વૈકલ્પિક સ્રોતો વિકસાવવાનું મહત્ત્વ વધી રહ્યું છે.
જળસંપત્તિ વિભાગના અભ્યાસ મુજબ, વર્ષ 2024માં ગુજરાતમાં પાણીની દૈનિક માંગ 8,804 મિલિયન લિટર પ્રતિ દિવસ (MLD) હતી. આ માંગ વર્ષ 2030 સુધીમાં 32 ટકા વધીને 11,642 MLD અને વર્ષ 2050 સુધીમાં 114 ટકા વધીને 18,927 MLD થવાની સંભાવના છે.
ભવિષ્યની પાણીની જરૂરિયાત માટે આયોજન
રાજ્યમાં પરંપરાગત રીતે પણ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં પાણીની માંગ અને ઉપલબ્ધ પુરવઠા વચ્ચેનો તફાવત એક પડકાર રહ્યો છે. આવનારા વર્ષોમાં ઉદ્યોગોની સંખ્યા અને ઉત્પાદનક્ષમતા વધવાની સાથે પાણીની જરૂરિયાત પણ વધવાની શક્યતા છે. આથી ચોમાસામાં દરિયામાં વહી જતા વધારાના પાણીનો સંગ્રહ, હાલનાં જળાશયોની ક્ષમતામાં વધારો અને પાણીના યોગ્ય વિતરણનું આયોજન મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
જો આ યોજના સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે તો રાજ્યને વધારાના જળસ્રોત ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોની પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, આ માટે સંગ્રહસ્થાનોની ક્ષમતા, પાણી પહોંચાડવા માટેનું માળખું, ખર્ચ અને પર્યાવરણીય અસરો જેવા મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે. ગુજરાત સરકારનો આ માસ્ટર પ્લાન ભવિષ્યની પાણીની જરૂરિયાત અને ઔદ્યોગિક વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાના પ્રયાસ તરીકે મહત્ત્વ ધરાવે છે.
