નવ જિલ્લાઓના સર્વેમાં ખુલાસો: પ્રસૂતિ પાછળ ગરીબ મહિલાઓનો સરેરાશ ₹16,951નો ખર્ચ, 77.2% મહિલાઓએ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવણી કરી; આધાર-OTP અને વહીવટી પ્રક્રિયા પણ બની અવરોધ.
ગુજરાતમાં મહિલા સશક્તિકરણ અને ડિજિટલ ગવર્નન્સના દાવાઓ વચ્ચે ગર્ભવતી અને ધાત્રી મહિલાઓને મળતી સરકારી સહાય અંગે ચિંતાજનક વિગતો સામે આવી છે. ‘અન્ન સુરક્ષા અધિકાર અભિયાન’ દ્વારા રાજ્યના નવ જિલ્લાઓમાં હાથ ધરાયેલા સર્વે અને અભ્યાસ મુજબ, પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના હેઠળ પાત્ર મહિલાઓમાંથી માત્ર 27.4 ટકા મહિલાઓને જ નાણાકીય સહાય મળી હતી. જ્યારે રાજ્ય સરકારની ‘નમો શ્રી’ યોજના હેઠળ માત્ર 4.8 ટકા અરજદારો સુધી સહાય પહોંચી હોવાનું સર્વેમાં જણાવાયું છે.
સહાયના અભાવે ગરીબ પરિવારો પર આર્થિક બોજ
સર્વે અનુસાર, 77.2 ટકા મહિલાઓએ પ્રસૂતિ દરમિયાનનો તબીબી ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવો પડ્યો હતો. ગરીબ અને શ્રમિક પરિવારોને પ્રસૂતિ માટે સરેરાશ ₹16,951નો ખર્ચ કરવો પડ્યો હતો. રોજિંદી કમાણી પર નિર્ભર પરિવારો માટે આ ખર્ચ મોટો આર્થિક બોજ બની રહ્યો છે. માતા અને નવજાતના આરોગ્ય માટે જરૂરી આરામ અને પોષણની વ્યવસ્થા કરવાની સાથે પરિવારોને દેવું કરવાની સ્થિતિનો પણ સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
આધાર-OTP અને વહીવટી પ્રક્રિયા બની અવરોધ
સરકારી યોજનાઓની ઓનલાઈન પ્રક્રિયા હોવા છતાં લાભાર્થીઓને વિવિધ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. સર્વેમાં 93.2 ટકા મહિલાઓ પાસે આધાર કાર્ડ અને 82.7 ટકા મહિલાઓ પાસે પોતાનું બેંક ખાતું હોવાનું સામે આવ્યું હતું. તેમ છતાં, વહીવટી પ્રક્રિયાની જટિલતાને કારણે અનેક મહિલાઓ સહાયથી વંચિત રહી હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું છે.
સર્વે મુજબ, 57.5 ટકા કિસ્સાઓમાં આધાર કાર્ડનો વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP) મહિલાઓના બદલે તેમના પતિના મોબાઈલ નંબર પર જતો હતો. બેંક ખાતાં સાથે જોડાયેલા મોબાઈલ નંબર અને અન્ય વિગતોમાં ગૂંચવાડાને કારણે અરજીઓ નામંજૂર થતી હોવાની અથવા લાંબા સમય સુધી અટવાઈ રહેતી હોવાની સમસ્યા પણ દર્શાવવામાં આવી છે.
‘માતૃત્વ સહાય દાન નહીં, અધિકાર’
સામાજિક સંગઠનોનું કહેવું છે કે માતૃત્વ સહાય સરકાર તરફથી આપવામાં આવતું દાન નહીં, પરંતુ ગર્ભવતી મહિલાઓના સામાજિક સુરક્ષાના અધિકારનો એક ભાગ છે. સંગઠનોએ યોજનાઓની ડિજિટલ પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા, સહાયની રકમને મોંઘવારી સાથે સાંકળવા અને પાત્રતાના નિયમોની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી છે.
આ ઉપરાંત, પ્રથમ બાળકની મર્યાદા અને ઉંમર સંબંધિત કડક નિયમો દૂર કરીને દરેક જન્મ માટે સાર્વત્રિક રીતે માતૃત્વ સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવાની પણ માંગ ઉઠાવવામાં આવી છે. સર્વેના આંકડાઓએ સરકારી યોજનાઓની પહોંચ, અમલીકરણ અને લાભાર્થીઓ સુધી સમયસર સહાય પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા જગાવી છે.
