ગુજરાત હાઈકોર્ટે પરિવાર પેન્શનને લઈને મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારી અથવા સ્વાયત્ત સંસ્થાના કર્મચારી દ્વારા નોમિનેશન ફોર્મમાં પત્ની સિવાય અન્ય વ્યક્તિનું નામ નોંધાવવામાં આવ્યું હોય તો પણ કાયદેસરની પત્નીના પરિવાર પેન્શનના અધિકારને નકારી શકાય નહીં. માત્ર નોમિનેશનમાં પુત્રો અથવા અન્ય કોઈ વ્યક્તિનું નામ નોંધાવવાથી કાયદેસર પત્નીનો હક સમાપ્ત થતો નથી. રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન સામે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર ન્યાયમૂર્તિ નિરલ આર. મહેતાની કોર્ટે આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે.
કેસની વિગતો મુજબ અરજદાર મહિલાના પતિ રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના ઇલેક્ટ્રિકલ વિભાગમાં લાઇનમેન તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. તેઓ 30 એપ્રિલ 2024ના રોજ વયનિવૃત્ત થયા હતા. નિવૃત્તિ બાદ તેઓ પેન્શન મેળવી રહ્યા હતા. જોકે પતિ-પત્ની વચ્ચે કેટલાક પારિવારિક મતભેદો હોવાના કારણે બંને વચ્ચે સંબંધોમાં તણાવ હતો. તેમ છતાં બંને વચ્ચે કાયદેસર રીતે છૂટાછેડા થયા ન હતા અને લગ્નસંબંધ કાયદેસર રીતે યથાવત રહ્યો હતો.
દરમિયાન પેન્શનરે સેવાકાળ દરમિયાન એક સોગંદનામું રજૂ કર્યું હતું, જેમાં પત્નીને પોતાના નાણાકીય લાભોથી દૂર રાખવાની વાત કરવામાં આવી હતી. સાથે જ પેન્શનના નોમિનેશન ફોર્મમાં પત્નીનું નામ નોંધાવવાને બદલે પોતાના બે પુત્રોના નામ નોંધાવ્યા હતા. આ આધાર પર પતિના અવસાન બાદ પત્નીને પરિવાર પેન્શનનો લાભ આપવામાં આવ્યો નહોતો.
27 ઓગસ્ટ 2025ના રોજ પતિનું અવસાન થયા બાદ અરજદાર મહિલાએ પરિવાર પેન્શન મેળવવા માટે રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી. જોકે કોર્પોરેશન દ્વારા તેમને પરિવાર પેન્શન આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. પતિએ અગાઉ કરેલા સોગંદનામા અને નોમિનેશનમાં પુત્રોના નામ નોંધાવ્યા હોવાથી પત્નીનો પેન્શન પર હક નથી તેવી સ્થિતિ લેવામાં આવી હતી. આથી મહિલાએ પોતાના કાયદેસરના અધિકાર માટે ગુજરાત હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.
મામલાની સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે પરિવાર પેન્શન અંગેની કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને અગાઉના ડિવિઝન બેંચના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પરિવાર પેન્શન કોઈ વ્યક્તિની ઈચ્છા કે માત્ર નોમિનેશનના આધારે નક્કી થતું નથી, પરંતુ સંબંધિત કાયદા અને નિયમો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. તેથી પેન્શનરે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન નોમિનેશન ફોર્મમાં કોનું નામ નોંધાવ્યું હતું તે એકમાત્ર આધાર બની શકે નહીં.
કોર્ટે જણાવ્યું કે પરિવાર પેન્શનના હક માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે દાવો કરનાર વ્યક્તિ મૃતક કર્મચારીની કાયદેસરની પત્ની અથવા પતિ છે કે નહીં અને કર્મચારીના અવસાન સમયે તે વ્યક્તિ હયાત હતી કે નહીં. જો આ બંને કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો માત્ર ત્રાહિત વ્યક્તિને નોમિની બનાવવામાં આવી હોવાના કારણે કાયદેસરની પત્નીનો પરિવાર પેન્શનનો હક છીનવી શકાય નહીં.
આ કેસમાં અરજદાર મહિલા અને તેમના પતિ વચ્ચે પારિવારિક મતભેદો હોવા છતાં બંને વચ્ચે કાયદેસર છૂટાછેડા થયા નહોતા. એટલે પતિના અવસાન સમયે અરજદાર કાયદેસરની પત્ની તરીકે યથાવત હતી. આ સ્થિતિમાં પતિ દ્વારા કરાયેલા સોગંદનામા અથવા નોમિનેશનમાં પુત્રોના નામ નોંધાવ્યા હોવાના આધારે પત્નીને પરિવાર પેન્શનથી વંચિત રાખી શકાય નહીં તેમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું.
હાઈકોર્ટે રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને પણ સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા સાથે આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે અરજદાર મહિલાનું પરિવાર પેન્શન આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર મંજૂર કરીને શરૂ કરવા જણાવ્યું છે. ત્યારબાદ પેન્શનની બાકી નીકળતી રકમ એટલે કે તમામ એરિયર્સની ચુકવણી બીજા ત્રણ મહિનાની અંદર કરવાની પણ કોર્પોરેશનને સૂચના આપવામાં આવી છે.
આ ચુકાદો એવા કિસ્સાઓમાં ખાસ મહત્વ ધરાવે છે જ્યાં પતિ-પત્ની વચ્ચે પારિવારિક વિવાદ હોય પરંતુ કાયદેસર છૂટાછેડા થયા ન હોય. ઘણી વખત કર્મચારી પોતાના નોમિનેશનમાં સંતાનો અથવા અન્ય પરિવારજનોના નામ નોંધાવી દે છે અને ત્યારબાદ પતિના અવસાન પછી કાયદેસરની પત્નીને પેન્શનના હક અંગે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. હાઈકોર્ટના આ ચુકાદાથી આવા કિસ્સામાં કાયદેસરની પત્નીના અધિકાર અંગે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા થઈ છે.
કોર્ટે મૂળભૂત રીતે એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નોમિનેશન એટલે પરિવાર પેન્શનનો અંતિમ હક નક્કી કરતું દસ્તાવેજ નથી. કાયદેસર પત્નીનો દરજ્જો અને લાગુ પડતી પેન્શનની કાયદાકીય જોગવાઈઓ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી પતિએ પોતાના નોમિનેશનમાં પુત્રોના નામ નોંધાવ્યા હોય અથવા પત્નીને નાણાકીય લાભોથી દૂર રાખવા સોગંદનામું આપ્યું હોય, તો પણ માત્ર તેના આધારે પત્નીનો કાયદેસર પરિવાર પેન્શનનો અધિકાર દૂર કરી શકાય નહીં.
ગુજરાત હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયને કારણે પારિવારિક વિવાદો અથવા ખોટા નોમિનેશનને કારણે પરિવાર પેન્શનથી વંચિત રહેતી કાયદેસરની પત્નીઓને મહત્વપૂર્ણ કાનૂની રાહત મળી શકે છે. સાથે જ આ ચુકાદો સરકારી અને સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ માટે પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શક બની શકે છે કે પરિવાર પેન્શનના દાવામાં માત્ર નોમિનેશન નહીં પરંતુ કાયદેસર સંબંધ અને લાગુ પડતા નિયમોને ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
