ગુજરાતમાં ઉનાળા જેવી ગરમી વચ્ચે વીજળીનો વપરાશ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચતાં વીજસંકટની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં વીજકાપ લાગુ કરવાની સાથે રાજ્યએ કેન્દ્ર સરકાર પાસે વધારાની વીજળીની માગ કરી છે. દેશભરમાં ગુજરાત સહિત આશરે 12 રાજ્યોમાં વીજળીની અછતની સ્થિતિ સર્જાઈ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. તહેવારોની સિઝન અને વધતી ગરમી વચ્ચે જો પૂરતી વીજળી ઉપલબ્ધ નહીં થાય, તો આગામી દિવસોમાં મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
કેન્દ્રીય ઊર્જા મંત્રાલયનાં સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ગુજરાતે સેન્ટ્રલ ગ્રીડમાંથી વધારાની 1,020 મેગાવોટ વીજળીની માગ કરી છે. ગુજરાત ઉપરાંત મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને દિલ્હી સહિતનાં રાજ્યોમાં પણ વીજળીની વધતી માગને પહોંચી વળવા વધારાના પુરવઠાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. અહેવાલ મુજબ, પંજાબમાં સપ્ટેમ્બર મહિનાથી વીજળીની સમસ્યા જોવા મળી રહી છે.
વીજ ઉત્પાદન ઘટતાં પુરવઠા પર દબાણ
દેશમાં વીજસંકટ માટે અનેક પરિબળો જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે. હાઇડ્રોપાવર એટલે કે જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, કેટલાક વીજમથકોમાં જાળવણીને કારણે ઉત્પાદન ઓછું થવું અને વરસાદની અછતને કારણે જળાશયોમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા પર પડતી અસર મુખ્ય કારણોમાં સામેલ છે. આ ઉપરાંત કોલસાની અછત અને આયાતી કોલસાના ઊંચા ભાવને કારણે પણ વીજ ઉત્પાદન પર દબાણ વધી રહ્યું છે.
ભારતમાં વીજળીના ઉત્પાદનમાં કોલસાની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. કોલસા આધારિત વીજમથકોમાં પૂરતો પુરવઠો જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે. અહેવાલ મુજબ, ઓડિશાની કેટલીક કોલસાની ખાણોમાં પાણી ભરાવાને કારણે ઉત્પાદન અને પુરવઠાને અસર પહોંચી છે. બીજી તરફ, વિદેશથી આયાત કરવામાં આવતા કોલસાના ઊંચા ભાવને કારણે વીજ ઉત્પાદનનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. અલ નીનોની અસરને કારણે પવન ઊર્જાના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ચીનના બંદરે કોલસો અટવાયો હોવાનો અહેવાલ
આંતરરાષ્ટ્રીય કોલસા પુરવઠા અંગેના એક અહેવાલમાં ઓસ્ટ્રેલિયાથી આયાત કરવામાં આવેલો આશરે 20 લાખ ટન કોલસો ચીનના બંદરે અટવાયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જો કે, આ દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ અને ગુજરાતના વીજ પુરવઠા પર તેની ચોક્કસ અસર અંગે સ્પષ્ટ વિગતો જરૂરી છે. કોલસાના પુરવઠામાં વિક્ષેપ સર્જાય તો વીજમથકો માટે જરૂરી ઇંધણની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડી શકે છે.
ગુજરાતમાં જ્યોતિગ્રામ યોજનામાં પણ વીજકાપ
ગુજરાતમાં વીજળીની વધતી માગને પહોંચી વળવા વીજ વિતરણ વ્યવસ્થામાં ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ગામડાંમાં 24 કલાક વીજળી પૂરી પાડવાના હેતુથી અમલમાં મુકાયેલી જ્યોતિગ્રામ યોજનાના કેટલાક વિસ્તારોમાં 15 મિનિટથી લઈને એક કલાક સુધી વીજકાપ કરવામાં આવી રહ્યો હોવાનો દાવો છે. વીજળીની બચત કરવા માટે કેટલાક સ્થળોએ થ્રી-ફેઝના બદલે સિંગલ-ફેઝ વીજ પુરવઠો આપવાનો વિકલ્પ પણ અપનાવવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
આવી વ્યવસ્થાની અસર ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઘરવપરાશ, નાના વ્યવસાયો અને ખેતી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ પર પડી શકે છે. જોકે, વીજકાપનો સમયગાળો અને તેનો વ્યાપ વિસ્તાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં અઠવાડિયામાં એક દિવસ વીજકાપ
વીજળીની માગ અને ઉપલબ્ધ પુરવઠા વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવા માટે ગુજરાતના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં અઠવાડિયામાં એક વખત આઠ કલાકનો વીજકાપ લાગુ કરવામાં આવ્યો હોવાનો અહેવાલ છે. રાજ્યમાં વીજળીની કુલ માગ 29,000 મેગાવોટને વટાવી ગઈ હોવાનું પણ જણાવાયું છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઉદ્યોગો અને વાણિજ્યિક એકમોને વીજ પુરવઠો જાળવી રાખવો પડકારરૂપ બની શકે છે.
અહેવાલમાં જણાવ્યા અનુસાર, ગુજરાતના કુલ વીજ વપરાશમાં ઔદ્યોગિક અને વાણિજ્યિક ક્ષેત્રોનો હિસ્સો આશરે 54 ટકા છે. તેથી આ ક્ષેત્રોમાં વીજળીનો વપરાશ નિયંત્રિત કરવાથી કુલ માગ પર અસર પડી શકે છે. જોકે, વીજકાપના કારણે ઉત્પાદન પ્રક્રિયા ધીમી પડવી, મશીનો બંધ રાખવા પડવા અને સમયસર માલ તૈયાર કરવામાં મુશ્કેલી ઊભી થવા જેવી સમસ્યાઓ પણ સર્જાઈ શકે છે.
18 વર્ષ બાદ ફરી વીજકાપની સ્થિતિનો દાવો
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ગુજરાત સહિત દેશના કેટલાક ભાગોમાં લગભગ 18 વર્ષ બાદ ફરી વીજકાપ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ઓલ ઇન્ડિયા એનર્જી એન્જિનિયર્સ ફેડરેશને અગાઉથી જ સંભવિત વીજસંકટ અંગે ચેતવણી આપી હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે. વીજળીની માગમાં વધારો અને ઉત્પાદન માટે જરૂરી ઇંધણની ઉપલબ્ધતા વચ્ચેનું અંતર સમયસર દૂર ન થાય તો પરિસ્થિતિ વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
હાલ તહેવારોની સિઝન ચાલી રહી છે અને ગરમીને કારણે પંખા, એરકન્ડિશનર તથા અન્ય વીજ ઉપકરણોનો વપરાશ વધવાની શક્યતા છે. આવી સ્થિતિમાં ઘરવપરાશ, ઉદ્યોગો, વેપાર અને ખેતી માટે પૂરતો વીજ પુરવઠો જાળવી રાખવો સરકાર અને વીજ કંપનીઓ માટે મહત્ત્વનો પડકાર બનશે.
ગુજરાતે કેન્દ્ર પાસે વધારાની વીજળી માગી છે ત્યારે હવે વધારાનો પુરવઠો કેટલો અને ક્યારે ઉપલબ્ધ થાય છે, કોલસાની અછત દૂર કરવા શું પગલાં લેવાય છે અને વીજકાપ કેટલા સમય સુધી ચાલુ રહે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. તહેવારો દરમિયાન વીજસંકટની અસર મર્યાદિત રાખવા માટે આગોતરું આયોજન અને વીજ ઉત્પાદન-વિતરણ વચ્ચે યોગ્ય સંકલન નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
