કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં અમદાવાદના ઉદ્યોગો ખસેડવાની ચર્ચા! લાખો લોકોની રોજગારી સામે સંકટની આશંકા

નરોડા, વટવા અને ઓઢવના ઔદ્યોગિક એકમોને શહેર બહાર ખસેડવાની ચર્ચાથી ઉદ્યોગકારોમાં ચિંતા; શિફ્ટિંગના બદલે બે મહિના કામચલાઉ બંધનો વિકલ્પ અપનાવવાની માગ, કિંમતી ઔદ્યોગિક જમીનોના ભવિષ્ય અંગે પણ સવાલો

અમદાવાદમાં વર્ષ 2030માં યોજાનારી કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના હેતુથી શહેરના કેટલાક ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના એકમોને અન્ય સ્થળે ખસેડવાની ચર્ચાએ ઉદ્યોગજગતમાં ચિંતા ઊભી કરી છે. નરોડા, વટવા અને ઓઢવ સહિતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના એકમોને ખેડા અથવા શહેરની બહારના વિસ્તારોમાં ખસેડવાની સંભાવનાને લઈને વિવિધ દાવા થઈ રહ્યા છે. જોકે, આ અંગે કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય કે અંતિમ યોજના જાહેર થઈ છે કે નહીં તેની પુષ્ટિ જરૂરી છે.

ઉદ્યોગકારો અને કામદારો સાથે સંકળાયેલા વર્તુળોમાં આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે જો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરવાનું થાય તો નાના અને સૂક્ષ્મ એકમો માટે ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બનશે. મધ્યમ કદના ઉદ્યોગોને પણ મોટું આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે અને રોજગારી પર અસર પડી શકે છે. બીજી તરફ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે કાયમી સ્થળાંતર સિવાયના વિકલ્પો પર વિચાર કરવાની માગ પણ ઊઠી રહી છે.

20 લાખ લોકોના સ્થળાંતરની આશંકા

નરોડા, વટવા અને ઓઢવ સહિતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કેમિકલ, ટેક્સટાઈલ, ડાયઝ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા અનેક એકમો કાર્યરત છે. આ એકમોમાં મોટી સંખ્યામાં કામદારો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે રોજગારી મેળવે છે. રજૂ કરાયેલા અંદાજ મુજબ, સંબંધિત ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં 3થી 4 લાખ જેટલા કામદારોની રોજગારી સંકળાયેલી છે.

જો એકમોને અમદાવાદની બહાર ખસેડવામાં આવે તો કામદારોને પણ રોજગાર માટે નવા સ્થળે જવું પડી શકે છે. કામદારોના પરિવારજનોને ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો સ્થળાંતરથી અસરગ્રસ્ત લોકોની સંખ્યા લાખોમાં પહોંચી શકે છે. કેટલાક અંદાજોમાં આ આંકડો 20 લાખ સુધીનો દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જોકે આ આંકડાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.

દાણીલીમડા સહિતના અન્ય ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામ કરતા લોકો પર પડનારી અસર પણ ચર્ચાનો વિષય છે. સ્થળાંતરની સ્થિતિ ઊભી થાય તો કામદારોના બાળકોના શિક્ષણ, રહેઠાણ, આરોગ્યસેવાઓ અને સામાજિક જીવન પર અસર થવાની ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

ફેક્ટરી ખસેડવાનો ખર્ચ નાના ઉદ્યોગો માટે પડકારરૂપ

ઔદ્યોગિક એકમોને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ખસેડવાની પ્રક્રિયામાં જમીન ખરીદવા અથવા મેળવવા, નવો પ્લાન્ટ ઊભો કરવા, મશીનરી ઉખાડવા અને ફરી સ્થાપિત કરવા સહિતના ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત સ્થળાંતર દરમિયાન ઉત્પાદન બંધ રહે તો ઓર્ડર પૂર્ણ કરવામાં વિલંબ અને ટર્નઓવરમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા રહે છે.

ખાસ કરીને નાના અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો માટે આટલું મોટું મૂડીરોકાણ કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે. ઉત્પાદન લાંબા સમય સુધી અટકે તો નિકાસના ઓર્ડર, સપ્લાય ચેઇન અને કામદારોની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે. તેથી ઉદ્યોગકારો માટે સ્થળાંતર અંગે નિર્ણય લેતાં પહેલાં ખર્ચ, સમયમર્યાદા અને રોજગારી પર થનારી અસરનું મૂલ્યાંકન જરૂરી ગણાય છે.

કાયમી સ્થળાંતરના બદલે કામચલાઉ બંધનો વિકલ્પ

કેટલાક વર્તુળો દ્વારા કાયમી સ્થળાંતરના બદલે કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં મર્યાદિત સમયગાળા માટે ઔદ્યોગિક એકમોનું કામકાજ બંધ રાખવાનો વિકલ્પ સૂચવવામાં આવી રહ્યો છે. આ સૂચન મુજબ, ગેમ્સ પહેલાંના બે મહિના દરમિયાન પ્રદૂષણ ફેલાવતા એકમોને કામચલાઉ રીતે બંધ રાખવા અથવા તેમની કામગીરી પર નિયંત્રણ મૂકવા અંગે વિચાર કરી શકાય.

આ વિકલ્પ અપનાવવામાં આવે તો ઉદ્યોગોને અગાઉથી ઉત્પાદનનું આયોજન કરવા, ઓર્ડર માટે બફર સ્ટોક તૈયાર રાખવા અને કામદારોના પગાર અંગે વ્યવસ્થા કરવાની તક મળી શકે છે. જોકે, તમામ એકમો માટે એકસમાન સમયગાળા સુધી ઉત્પાદન બંધ રાખવું કેટલું વ્યવહારુ રહેશે, તેની સાથે કામદારોના વેતન અને ઉદ્યોગોના આર્થિક નુકસાન અંગે પણ વિચારવું પડશે.

પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ, રસ્તાઓની ધૂળ, વાહનોના ઉત્સર્જન અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ સહિતનાં વિવિધ પરિબળોનું મૂલ્યાંકન કરીને સંતુલિત નીતિ બનાવવાની જરૂરિયાત પણ સામે આવે છે.

બાંધકામ ક્ષેત્રની જવાબદારી અંગે સવાલો

પ્રદૂષણ નિયંત્રણની ચર્ચામાં બાંધકામ ક્ષેત્રની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. બાંધકામ દરમિયાન ઊડતી ધૂળ અને વાહનોની અવરજવર હવાની ગુણવત્તાને અસર કરી શકે છે. તેથી માત્ર ઔદ્યોગિક એકમો પર પગલાં લેવાને બદલે બાંધકામ સ્થળોએ ધૂળ નિયંત્રણ, કચરાના યોગ્ય નિકાલ અને પ્રદૂષણ સંબંધિત નિયમોના અમલ પર પણ ધ્યાન આપવાની માગ થઈ રહી છે.

ઉદ્યોગકારો સાથે સંકળાયેલા કેટલાક વર્તુળોનું માનવું છે કે પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે તમામ ક્ષેત્રો પર સમાન માપદંડ લાગુ થવા જોઈએ. જોકે, અમદાવાદમાં કોમનવેલ્થ ગેમ્સને ધ્યાનમાં રાખીને કયા ક્ષેત્ર માટે કયા પ્રકારનાં નિયંત્રણો લાગુ કરાશે તે અંગે સત્તાવાર નીતિ અને સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.

કિંમતી ઔદ્યોગિક જમીનોના ઉપયોગ અંગે ચર્ચા

અમદાવાદનો વિસ્તાર વધતાં નરોડા, ઓઢવ અને વટવા જેવા વિસ્તારો, જે એક સમયે શહેરની બહાર ગણાતા હતા, હવે શહેરી વિસ્તારનો ભાગ બની ગયા છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઔદ્યોગિક જમીનોના ભવિષ્ય અને તેના ઉપયોગ અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.

કેટલાક લોકો દ્વારા આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે ઔદ્યોગિક એકમો ખસેડાયા બાદ કિંમતી જમીનોનો ઉપયોગ કોમર્શિયલ પ્રોજેક્ટ્સ, રહેણાક ઇમારતો, આઈટી પાર્ક અથવા અન્ય શહેરી વિકાસ માટે થઈ શકે છે. જોકે, ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને ખાલી કરાવવાનો હેતુ રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રને લાભ પહોંચાડવાનો છે એવો દાવો હાલ સ્વતંત્ર પુરાવા વિના નિશ્ચિત હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.

અમદાવાદને આધુનિક અને સુવિધાસભર શહેર બનાવવાની સાથે ઔદ્યોગિક વિકાસ, પર્યાવરણનું રક્ષણ અને કામદારોની આજીવિકા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

ઉદ્યોગો, પર્યાવરણ અને રોજગારી વચ્ચે સંતુલન જરૂરી

કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં અમદાવાદની હવાની ગુણવત્તા સુધારવી મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં લાખો લોકોની રોજગારી અને નાના ઉદ્યોગોની આર્થિક ક્ષમતાને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડશે. ઔદ્યોગિક એકમોના સ્થળાંતર અંગે કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવે તો તેની અસર, ખર્ચ અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ અંગે પારદર્શક માહિતી જાહેર કરવી જરૂરી બનશે.

હાલમાં મુખ્ય સવાલ એ છે કે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે કાયમી સ્થળાંતરનો માર્ગ અપનાવવામાં આવશે કે કામચલાઉ નિયંત્રણો અને અન્ય અસરકારક ઉપાયો દ્વારા ઉકેલ શોધવામાં આવશે. આ અંગેની સત્તાવાર સ્પષ્ટતા જ ઉદ્યોગકારો, કામદારો અને શહેરના નાગરિકોની ચિંતાઓ દૂર કરી શકશે.