જૈન તીર્થંકરની પ્રતિમાઓને સુરક્ષા આપવા અરજી; કેન્દ્ર, રાજ્ય સરકાર, ASI અને મસ્જિદ વ્યવસ્થાપક સમિતિને નોટિસ
ભરૂચની ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદના ધાર્મિક મૂળ અને પરિસરમાં મળી આવેલી હોવાનું જણાવાતી જૈન તીર્થંકરની પ્રતિમાઓના રક્ષણને લઈને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી છે. અરજદારોએ દાવો કર્યો છે કે હાલ જામા મસ્જિદ તરીકે ઓળખાતી આ ઐતિહાસિક સંરચના મૂળરૂપે પ્રાચીન જૈન તીર્થસ્થાન હતું. તેમણે સ્થળને ‘અશ્વાવબોધ તીર્થ’ અથવા ‘શકુનિકા વિહાર’ તરીકે ઓળખ આપવાની, પ્રતિમાઓનું રક્ષણ કરવાની અને જૈન સમુદાયને પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવાની માગ કરી છે.
ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને સ્થાપત્યના આધારે દાવો
હરિશંકર જૈન, રાહુલ દીવાન સહિતના અરજદારોએ અરજીમાં પ્રાચીન જૈન સાહિત્ય, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, બ્રિટિશ કાળના ગેઝેટિયર્સ અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)ના જૂના રેકોર્ડનો આધાર લીધો છે. તેમના દાવા મુજબ, વર્તમાન સંરચનામાં પ્રાચીન જૈન મંદિર સાથે સંકળાયેલા પથ્થરના સ્તંભો, શિલ્પો અને સ્થાપત્યના અન્ય અવશેષોનો ઉપયોગ થયો છે.
અરજદારોનું કહેવું છે કે આ સ્થળનો સંબંધ ભગવાન મુનિસુવ્રત સ્વામી સહિતના જૈન ધાર્મિક વારસા સાથે છે. તેમણે ઐતિહાસિક નોંધો અને સ્થાપત્યની વિશેષતાઓને આધારે સ્થળની મૂળ ઓળખ અંગે તપાસ કરવાની માગ કરી છે. જોકે, આ દાવાઓ અંગે કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય હજુ આવ્યો નથી.
જૈન તીર્થંકરની પ્રતિમાઓના રક્ષણની માગ
અરજીમાં ખાસ કરીને ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમાના રક્ષણનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજદારોના જણાવ્યા મુજબ, મસ્જિદના પરિસરમાં જૈન તીર્થંકરની પ્રતિમા અને ધાર્મિક અવશેષો હોવાની માહિતી સામે આવી છે. આ પ્રતિમાઓને નુકસાન ન પહોંચે તે માટે તાત્કાલિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવા અને જૈન શ્રદ્ધાળુઓને પરંપરાગત પૂજા-અર્ચના કરવાની મંજૂરી આપવા કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરવામાં આવી છે.
અરજદારોએ 1896, 1897 અને 1909ના ઐતિહાસિક રેકોર્ડનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના મતે, આ દસ્તાવેજો સંરચનામાં અગાઉના હિન્દુ અને જૈન મંદિરોના સ્થાપત્ય તત્ત્વો હોવા અંગે તપાસ માટે મહત્વના છે.
ASI અને સરકારનું વલણ
જામા મસ્જિદને વર્ષ 1909થી સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે નોંધવામાં આવી હોવાનું અરજીમાં જણાવાયું છે. અરજદારોએ આ નોંધને પડકારીને સ્થળની ઓળખમાં સુધારો કરવાની માગ કરી છે. તેમણે પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્ત્વીય સ્થળોના સંરક્ષણને લગતા કાયદા હેઠળ પ્રતિમાઓ અને સ્થાપત્ય અવશેષોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની પણ માગ કરી છે.
કોર્ટની અગાઉની સુનાવણી અંગેના અહેવાલો મુજબ, ASIએ સ્થળ પર પ્રતિમા હોવાના દાવા અંગે માહિતી હોવાની વાત કરી હતી અને પુરાવાની તપાસ માટે સૂચનાઓ મેળવવાની જરૂર દર્શાવી હતી. રાજ્ય સરકારના વકીલે પણ પ્રતિમા અને સ્મારકના રક્ષણને મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યું હતું. જોકે, આ બાબતોથી સ્થળની મૂળ ધાર્મિક ઓળખ અંગેનો વિવાદ આપમેળે નિશ્ચિત થતો નથી.
કેન્દ્ર અને સંબંધિત પક્ષકારોને નોટિસ
આ મામલે ગુજરાત હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ અને જામા મસ્જિદની વ્યવસ્થાપક સમિતિ સહિતના સંબંધિત પક્ષકારો પાસેથી જવાબ માગ્યો છે. અરજદારોની માગ છે કે પ્રતિમાઓ અને ધાર્મિક કલાકૃતિઓનું રક્ષણ કરવામાં આવે, સ્થળની ઐતિહાસિક ઓળખ અંગે તપાસ થાય અને પૂજા-અર્ચનાના અધિકાર અંગે યોગ્ય નિર્દેશ આપવામાં આવે.
હાલ આ મામલો કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ છે. જામા મસ્જિદની મૂળ ઓળખ, સ્થળના ધાર્મિક ઉપયોગ અને પૂજાની મંજૂરી અંગે અંતિમ નિર્ણય કોર્ટની આગળની કાર્યવાહી અને સંબંધિત પુરાવાઓના મૂલ્યાંકન બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
