અમદાવાદમાં 3.6 લાખથી વધુ અને સુરતમાં 1.3 લાખ કેસ પેન્ડિંગ; કેસોના વિલંબનાં કારણો શોધવા GNLU કરશે અભ્યાસ
અમદાવાદ: દેશની જિલ્લા અદાલતોમાં પડતર કેસોની વધતી સંખ્યા ન્યાયિક તંત્ર માટે મોટો પડકાર બની રહી છે. એક રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ મુજબ, અમદાવાદ જિલ્લા અદાલત 3.6 લાખથી વધુ પડતર કેસો સાથે દેશભરમાં ચોથા ક્રમે છે. બીજી તરફ, ગુજરાતના સુરત જિલ્લાનો પણ સૌથી વધુ પડતર કેસો ધરાવતા દેશના 100 જિલ્લાઓની યાદીમાં સમાવેશ થયો છે. સુરત જિલ્લા અદાલતમાં આશરે 1.3 લાખ કેસ પેન્ડિંગ હોવાનું જણાવાયું છે, જેના આધારે જિલ્લો આ યાદીમાં 80મા ક્રમે છે.
અદાલતો પરનું ભારણ ઘટાડવા અને કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે અસરકારક ઉપાયો શોધવાના હેતુથી કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય દ્વારા આ વિશેષ અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે.
અમદાવાદ અને સુરતની અદાલતો સાથે GNLU કરશે સંશોધન
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલયની સૂચના અનુસાર, ગુજરાત નેશનલ લો યુનિવર્સિટી (GNLU) અમદાવાદ અને સુરતની જિલ્લા અદાલતો સાથે મળીને કામ કરશે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો અને વિદ્યાર્થીઓ અદાલતોમાં કેસો લાંબા સમય સુધી પેન્ડિંગ રહેવાનાં કારણોનું સ્થળ પર જઈને વિશ્લેષણ કરશે.
GNLUના ડિરેક્ટર પ્રો. એસ. શાંથાકુમારના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમ કેસોના ઝડપી નિકાલમાં આવતી અડચણો ઓળખશે અને તેના આધારે જરૂરી વ્યૂહરચનાઓ તથા વ્યવહારુ ઉપાયો સૂચવશે. આ અભ્યાસથી ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ક્યાં વિલંબ થાય છે અને તેને કેવી રીતે ઘટાડી શકાય તે અંગે સ્પષ્ટતા મળવાની અપેક્ષા છે.
અમદાવાદમાં વર્ષોથી પેન્ડિંગ કેસોની સ્થિતિ ચિંતાજનક
આપેલા ન્યાયિક આંકડા મુજબ, અમદાવાદ જિલ્લા અદાલતમાં પેન્ડિંગ કેસોમાંથી આશરે 5 ટકા કેસો 10 વર્ષથી વધુ સમયથી ચાલી રહ્યા છે. જ્યારે લગભગ 10 ટકા કેસો પાંચથી દસ વર્ષથી પેન્ડિંગ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે કેટલાક કેસોમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા લાંબા સમય સુધી પૂર્ણ થતી નથી.
ન્યાયિક સત્તાધીશો સાથેની પ્રાથમિક ચર્ચામાં પડતર કેસોમાં ફોજદારી કેસોનું પ્રમાણ વધુ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. જોકે, કેસોના વિલંબ પાછળ એકથી વધુ કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે.
કેસો લાંબા સમય સુધી ચાલવાનાં મુખ્ય કારણો
અદાલતોમાં કેસોના ઝડપી નિકાલમાં વિવિધ પ્રકારની અડચણો ઊભી થતી હોય છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે:
પક્ષકારો સમયસર અદાલતમાં હાજર ન રહેવા.
જરૂરી પુરાવા અને દસ્તાવેજો સમયસર ઉપલબ્ધ ન થવા.
વકીલોની ગેરહાજરીને કારણે સુનાવણી મુલતવી રહેવી.
તકનીકી સમસ્યાઓના કારણે ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વિલંબ થવો.
GNLUની ટીમ આ પ્રકારનાં કારણોનું વિશ્લેષણ કરીને કેસોના નિકાલની પ્રક્રિયાને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવા માટે સૂચનો આપશે.
દેશભરની અદાલતોમાં 5.8 કરોડથી વધુ કેસ પેન્ડિંગ
દેશની તમામ અદાલતોમાં મળીને 5.8 કરોડથી વધુ કેસો પેન્ડિંગ હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો જિલ્લા અને નીચલી અદાલતોનો છે. પડતર કેસોની આ વિશાળ સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે વિવિધ વિકલ્પો પર વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે.
આ મુદ્દે કેન્દ્રીય કાયદા રાજ્યમંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે દેશની 19 નેશનલ લો યુનિવર્સિટીઓના કુલપતિઓ સાથે બેઠક યોજીને ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠકમાં સંશોધન અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના સહયોગથી ન્યાયિક તંત્ર પરનું ભારણ ઘટાડવાના ઉપાયો શોધવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
સમાધાન અને લોક અદાલત દ્વારા ઝડપી નિકાલ પર ભાર
પડતર કેસોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે બિનજરૂરી અથવા લાંબા સમયથી અટકેલા કેસોની ઓળખ કરવા ઉપરાંત વૈકલ્પિક વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ વધારવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. તેમાં મેડિએશન એટલે કે મધ્યસ્થી દ્વારા સમાધાન, પ્લી બાર્ગેનિંગ અને લોક અદાલત જેવા વિકલ્પોનો સમાવેશ થાય છે.
યોગ્ય કેસોમાં આ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવાથી વિવાદોનો ઝડપી ઉકેલ લાવવામાં અને અદાલતોનો સમય બચાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
ન્યાયિક પ્રક્રિયાને વધુ અસરકારક બનાવવાનો પ્રયાસ
અમદાવાદ અને સુરતમાં GNLU દ્વારા હાથ ધરાનારા અભ્યાસનો મુખ્ય હેતુ પડતર કેસોના મૂળભૂત કારણો શોધીને તેના વ્યવહારુ ઉકેલો સૂચવવાનો છે. સંશોધનના આધારે મળતાં સૂચનોનો ઉપયોગ કેસોના નિકાલમાં ઝડપ લાવવા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે થઈ શકે છે.
નોંધ: પ્રકાશન પહેલાં પડતર કેસોની સંખ્યા, અમદાવાદ અને સુરતનો રાષ્ટ્રીય ક્રમ તથા સર્વેક્ષણની વિગતો સંબંધિત સત્તાવાર ન્યાયિક આંકડા અને મંત્રાલયના દસ્તાવેજો સાથે ચકાસવી.
