ગુજરાતના વૈજ્ઞાનિકોએ તબીબી ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ સંશોધન કરીને માછલીના પ્રોસેસિંગમાંથી નીકળતા કચરામાંથી એક વિશેષ પ્રકારનું ‘હાઈડ્રોજેલ’ તૈયાર કર્યું છે. IIT ગાંધીનગર, નિરમા યુનિવર્સિટી અને NIPER અમદાવાદના સંશોધકોએ સંયુક્ત રીતે વિકસાવેલું આ હાઈડ્રોજેલ ગંભીર રક્તસ્ત્રાવને ઝડપથી અટકાવવાની સાથે ઘા રૂઝાવવાની પ્રક્રિયામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે. પ્રાથમિક સંશોધન અને પ્રયોગોમાં આ ટેકનોલોજીના આશાસ્પદ પરિણામો સામે આવ્યા છે.
સામાન્ય રીતે શરીર પર ઈજા થયા બાદ રક્તસ્ત્રાવ રોકવા માટે પટ્ટી અથવા બેન્ડેજનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જોકે ઘા પર નવી અને નાજુક ત્વચા બનતી હોય ત્યારે બેન્ડેજ કાઢતી વખતે તે ત્વચા ખેંચાઈ શકે છે અને ફરીથી રક્તસ્ત્રાવ થવાની શક્યતા રહે છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધકોએ એવી જેલ તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જે ઘા પર યોગ્ય ભેજ જાળવી રાખે અને લોહી ઝડપથી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે.
વૈજ્ઞાનિકોએ માછલીના પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગમાંથી નીકળતા નકામા કચરામાંથી DNA મેળવ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમાં ‘સ્પર્મિડાઈન’ નામના કુદરતી ઘટકનો ઉપયોગ કરીને વિશેષ જેલ માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. સંશોધન મુજબ આ હાઈડ્રોજેલ લોહીના પ્લેટલેટ્સ અને લાલ રક્તકણો એટલે કે RBCsને ઘા આસપાસ એકત્ર કરવામાં મદદ કરે છે, જેના કારણે રક્ત ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે અને રક્તસ્ત્રાવને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.
પ્રયોગ દરમિયાન આ હાઈડ્રોજેલના પરિણામો ખાસ નોંધપાત્ર રહ્યા હતા. સંશોધનના દાવા મુજબ, જેલના ઉપયોગથી લોહીમાં બિનજરૂરી ગાંઠ બનવાની શક્યતામાં 86 ટકા સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. સાથે જ તે ઘાની આસપાસ થતો સોજો ઘટાડવા અને કોષોને થતા નુકસાનને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદરૂપ હોવાનું જોવા મળ્યું હતું. આ ગુણધર્મોને કારણે ભવિષ્યમાં સર્જરી, ઈજા અને અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં તેનો ઉપયોગ કરવાની સંભાવનાઓ ઊભી થઈ છે.
ઉંદર પર કરવામાં આવેલા પ્રયોગોમાં પણ હાઈડ્રોજેલની સ્થિરતા અને કાર્યક્ષમતા ચકાસવામાં આવી હતી. પરીક્ષણ દરમિયાન આ જેલ 37 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને 24 દિવસ સુધી સ્થિર રહી હતી. ઉપરાંત, ઘા પર લગાવ્યા બાદ તે સતત ચાર દિવસ સુધી જરૂરી ભેજ જાળવી રાખવામાં સફળ રહી હતી. ઘાને યોગ્ય ભેજ મળવાથી નવી ત્વચા બનવાની પ્રક્રિયાને પણ મદદ મળી શકે છે, જે ઝડપી હીલિંગ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ઘા રૂઝાવવાની પ્રક્રિયામાં પણ આ ફોર્મ્યુલેશનથી સારા પરિણામો મળ્યા હતા. સંશોધન મુજબ માત્ર 6 ટકા DNA-સ્પર્મિડાઈન ફોર્મ્યુલેશનના ઉપયોગથી ત્રણ દિવસમાં ઘાનો આશરે 33 ટકા ભાગ સાજો થયો હતો, જ્યારે સામાન્ય સ્થિતિમાં આ સમયગાળા દરમિયાન આશરે 10 ટકા જેટલો ઘા સાજો થયો હતો. આ ઉપરાંત ઘાના વિસ્તારમાં નવી રક્તવાહિનીઓ, નવી ત્વચા અને વાળના નવા મૂળ બનવાના સંકેતો પણ પ્રયોગોમાં જોવા મળ્યા હતા.
આ શોધની ખાસિયત એ છે કે તેમાં માછલીના પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગના કચરાનો ઉપયોગ કરીને તબીબી ઉપયોગ માટેની નવી સામગ્રી તૈયાર કરવામાં આવી છે. એટલે કે, જે કચરો સામાન્ય રીતે ઉપયોગ વગરનો ગણાય છે તેનો ઉપયોગ મૂલ્યવાન બાયોમેડિકલ સામગ્રી બનાવવા માટે થઈ શકે છે. આ અભિગમ ભવિષ્યમાં તબીબી ક્ષેત્રની સાથે પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
ગુજરાતના સંશોધકો દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ ટેકનોલોજી હાલ સંશોધન અને પ્રાયોગિક તબક્કામાં છે, પરંતુ તેના પ્રાથમિક પરિણામો આશાસ્પદ જણાઈ રહ્યા છે. જો આગળના તબક્કાના પરીક્ષણોમાં પણ આ પરિણામો સફળ સાબિત થાય અને માનવ ઉપયોગ માટે જરૂરી મંજૂરી મળે, તો ભવિષ્યમાં સર્જરી, ગંભીર ઈજાઓ અને અન્ય રક્તસ્ત્રાવની સ્થિતિમાં ઝડપી સારવાર માટે આ હાઈડ્રોજેલ મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે. ગુજરાતના વૈજ્ઞાનિકોની આ સ્વદેશી પહેલ તબીબી ક્ષેત્રમાં નવી દિશા ખોલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
