જૂનિયર ડોક્ટરના આત્મહત્યા કેસમાં FIR અને ચાર્જશીટ રદ; અદાલતની ટકોર—‘રેસિડન્સીનું દબાણ એ ગુનાહિત ઉશ્કેરણી નથી’
અમદાવાદઃ કાર્યસ્થળ પરની શિસ્ત, વ્યાવસાયિક દબાણ અને ગુનાહિત જવાબદારી વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરતાં ગુજરાત હાઇકોર્ટે સુરતની ન્યૂ સિવિલ હોસ્પિટલના બે સિનિયર રેસિડન્ટ ડોક્ટરો સામે નોંધાયેલી FIR અને દાખલ કરવામાં આવેલી ચાર્જશીટ રદ કરી છે. જૂનિયર ડોક્ટરને આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા આપવાના આરોપસર બંને સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. જોકે, અદાલતે નોંધ્યું કે માત્ર કામનું દબાણ, શૈક્ષણિક ઠપકો કે વહીવટી શિસ્તના આધારે આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણાનો ગુનો સાબિત થતો નથી.
24 વર્ષીય રેસિડન્ટ ડોક્ટરના મૃત્યુ બાદ ફરિયાદ
આ કેસ સુરતની ન્યૂ સિવિલ હોસ્પિટલમાં માસ્ટર ઓફ સર્જરી (M.S.)ના પ્રથમ વર્ષમાં અભ્યાસ કરતા 24 વર્ષીય રેસિડન્ટ ડોક્ટરના દુઃખદ અવસાન સાથે સંકળાયેલો છે. પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ અભ્યાસક્રમ શરૂ કર્યાના આશરે 43 દિવસમાં જ યુવાન ડોક્ટરે આત્મહત્યા કરી હતી.
ઘટના બાદ મૃતકના પરિવારે સિનિયર ડોક્ટરો સામે માનસિક ત્રાસ, જ્ઞાતિસૂચક અપશબ્દો અને શારીરિક શોષણના આક્ષેપો કર્યા હતા. આ ફરિયાદોના આધારે પોલીસ દ્વારા ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 306 અને 323 તેમજ અનુસૂચિત જાતિ-અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો હતો.
આરોપી સિનિયર ડોક્ટરોએ પોતાની સામેની FIR અને ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માગ સાથે હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.
દુષ્પ્રેરણાના ગુનામાં સ્પષ્ટ કાનૂની આધાર જરૂરી
કેસની વિગતો અને સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓની તપાસ કર્યા બાદ હાઇકોર્ટે આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણાના ગુનાની કાનૂની કસોટી પર ભાર મૂક્યો હતો. અદાલતના અવલોકન મુજબ, કોઈ વ્યક્તિ કામના દબાણનો સામનો કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે અથવા વ્યાવસાયિક વાતાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધી ન શકે એટલા માત્રથી અન્ય વ્યક્તિ સામે દુષ્પ્રેરણાનો ગુનો નોંધવો યોગ્ય નથી.
અદાલતે જણાવ્યું હતું કે આવા કેસમાં આરોપીઓના કૃત્યો અને આત્મહત્યા વચ્ચે કાયદા મુજબ જરૂરી સંબંધ તથા ગુનાહિત ઈરાદા અથવા દુષ્પ્રેરણાના તત્ત્વો દર્શાવતી સામગ્રી હોવી જરૂરી છે.
રોજિંદી સૂચનાઓ અને શૈક્ષણિક ઠપકોને ઉશ્કેરણી ન ગણી શકાય
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે હોસ્પિટલમાં પ્રારંભિક ઓરિએન્ટેશન દરમિયાન આપવામાં આવતી વિભાગીય સૂચનાઓ, શૈક્ષણિક ઠપકો અને વોર્ડની કામગીરીની ફાળવણીને માત્ર તેના આધારે આત્મહત્યા માટેની ઉશ્કેરણી ગણાવી શકાય નહીં.
અદાલતના અવલોકન મુજબ, રેસિડન્સી કાર્યક્રમની કઠિન કામગીરી સાથે અનુકૂલન સાધવામાં નિષ્ફળતા દુઃખદ બાબત છે, પરંતુ તેનાથી આપમેળે સિનિયર ડોક્ટરોની ગુનાહિત જવાબદારી સ્થાપિત થતી નથી. ખાસ કરીને, આશરે 43 દિવસના ટૂંકા સમયગાળામાં આત્મહત્યા માટે મજબૂર કરતું સીધું કૃત્ય દર્શાવતી નક્કર સામગ્રીનો અભાવ હોય તો આરોપોને કાનૂની કસોટી પર ચકાસવા જરૂરી બને છે.
પોલીસની તપાસ પ્રક્રિયા અંગે પણ સવાલ
ચુકાદામાં અદાલતે FIR નોંધવાની અને ચાર્જશીટ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અંગે પણ ટકોર કરી હતી. અદાલતના અવલોકન મુજબ, શોકગ્રસ્ત પરિવારની ફરિયાદના આધારે કાર્યવાહી કરતી વખતે તપાસ એજન્સીએ લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓના આવશ્યક તત્ત્વોનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.
અદાલતે જણાવ્યું હતું કે આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણાના કેસમાં ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 107 હેઠળની કાનૂની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. માત્ર આક્ષેપો અથવા કાર્યસ્થળની કઠિન પરિસ્થિતિઓના આધારે ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરી શકાય નહીં.
પરિવાર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ, પરંતુ કાયદાનું પાલન અનિવાર્ય
હાઇકોર્ટે યુવાન ડોક્ટરના મૃત્યુ બદલ તેના પરિવાર પ્રત્યે ઊંડી સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરી હતી. જોકે, અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દુઃખદ ઘટના હોવા છતાં ફોજદારી કાર્યવાહી કાયદાની જોગવાઈઓ અને જરૂરી પુરાવાના આધારે જ આગળ વધી શકે છે.
અદાલતના મતે, જ્યાં ગુનાના આવશ્યક કાનૂની તત્ત્વો દર્શાવતી સામગ્રી ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યાં કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ બની શકે છે. આ આધારે હાઇકોર્ટે બંને સિનિયર રેસિડન્ટ ડોક્ટરો સામેની FIR અને ચાર્જશીટ રદ કરી હતી.
આ ચુકાદો તબીબી સંસ્થાઓમાં કાર્યસ્થળની શિસ્ત અને વ્યાવસાયિક દબાણના મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ચર્ચા ઊભી કરે છે. સાથે જ, આત્મહત્યા જેવા સંવેદનશીલ કેસમાં તપાસ દરમિયાન લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓનું ચોકસાઈપૂર્વક પાલન કરવાનું મહત્ત્વ પણ ઉજાગર કરે છે.
