ગુજરાત વિધાનસભામાં માર્ચ 2026માં પસાર થયેલા ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) બિલ, 2026ને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુની મંજૂરી મળી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ મંજૂરી બાદ ગુજરાતમાં સમાન નાગરિક સંહિતા અમલમાં મૂકવા માટેની કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવા તરફ આગળ વધી છે.
UCCનો વ્યાપ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો-ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા નાગરિક મુદ્દાઓ સુધી છે. કાયદો ધર્મના આધારે અલગ-અલગ વ્યક્તિગત કાયદાઓની જગ્યાએ આ બાબતો માટે એકસમાન કાનૂની માળખું ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
લગ્ન નોંધણી અને એકપત્નીત્વની જોગવાઈ
UCCમાં લગ્ન માટે એકસમાન શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે. પુરુષ માટે લગ્નની લઘુતમ ઉંમર 21 વર્ષ અને મહિલાની 18 વર્ષ રાખવામાં આવી છે. કોઈ વ્યક્તિનો જીવનસાથી જીવિત હોય ત્યારે બીજું લગ્ન કરવાની મનાઈ કરવામાં આવી છે. ધાર્મિક અથવા પરંપરાગત વિધિથી લગ્ન થઈ શકે છે, પરંતુ લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત રહેશે.
લગ્નની નોંધણી ન કરાવવાથી લગ્ન આપમેળે અમાન્ય નહીં બને, પરંતુ કાયદામાં નોંધણી ન કરાવવા અથવા ખોટી માહિતી આપવા બદલ દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
લિવ-ઇન સંબંધો માટે પણ કાનૂની નોંધણી
UCCમાં લિવ-ઇન સંબંધોને પણ કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા છે. ‘લગ્નના સ્વરૂપના સંબંધ’ તરીકે વ્યાખ્યાયિત લિવ-ઇન સંબંધોની નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ નોંધણી કરવાની જોગવાઈ છે. સંબંધ સમાપ્ત થાય ત્યારે તેની પણ સત્તાવાર નોંધ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આવા સંબંધોમાં જન્મેલા બાળકોના અધિકારો અંગે પણ કાયદામાં જોગવાઈ છે.
વારસામાં સમાન અધિકાર
કાયદામાં વારસાગત મિલકતના વિતરણ માટે એકસમાન નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. વારસદારોના અધિકારો અંગે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે અને લગ્નની અંદર કે બહાર જન્મેલા તેમજ દત્તક અને સહાયક પ્રજનન પદ્ધતિથી જન્મેલા બાળકોને પણ કાયદાકીય અધિકારો આપવાની જોગવાઈ છે.
આદિવાસી સમુદાયો માટે અપવાદ
ગુજરાત UCCનો અમલ સમગ્ર રાજ્યમાં અને ગુજરાતના એવા રહેવાસીઓ પર પણ લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે જે રાજ્યની બહાર રહે છે. જોકે, અનુસૂચિત જનજાતિ (Scheduled Tribes) અને બંધારણ હેઠળ સુરક્ષિત કેટલીક પરંપરાગત હકો ધરાવતા જૂથોને તેના કાર્યક્ષેત્રમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
આ સાથે ગુજરાત, ઉત્તરાખંડ બાદ UCC કાયદો પસાર કરનાર રાજ્યોમાં સામેલ થયું છે; ઉત્તરાખંડમાં UCC જાન્યુઆરી 2025થી અમલમાં છે.
