જમીનનું ધોવાણ, વધતી ખારાશ અને ભૂગર્ભજળના વધુ પડતા ઉપયોગથી ખેતીલાયક જમીન સામે સંકટ; છેલ્લા 8થી 10 વર્ષમાં રણ અને બિનઉપજાઉ વિસ્તારમાં 1.85 લાખ હેક્ટરનો વધારો
ગુજરાતમાં જમીનનું ધોવાણ, ક્ષારનું વધતું પ્રમાણ અને રણીકરણની સમસ્યા ગંભીર બની રહી છે. અહેવાલમાં કરાયેલા દાવા મુજબ, રાજ્યમાં આશરે 1.02 કરોડ હેક્ટર જમીન બિનઉપજાઉ બનવાની અથવા રણીકરણની સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે. છેલ્લા 8થી 10 વર્ષના ગાળામાં રણ અને બિનઉપજાઉ વિસ્તાર આશરે 1.85 લાખ હેક્ટર વધ્યો હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ ખેતીની ઉત્પાદકતા અને જમીનની કુદરતી ફળદ્રુપતા સામે પડકાર ઊભો કરી રહી છે.
જમીનના રણીકરણમાં ગુજરાત ત્રીજા ક્રમે હોવાનો દાવો
ગુજરાતના ભાલ, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ સહિતના વિસ્તારોમાં દરિયાના ખારા પાણીની જમીનમાં ઘૂસણખોરીને કારણે જમીનમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધવાની સમસ્યા જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત ભૂગર્ભજળનો વધુ પડતો ઉપયોગ, અનિયમિત વરસાદ અને જમીનના અયોગ્ય વ્યવસ્થાપનથી જમીનની ગુણવત્તા પર અસર પડી શકે છે. અહેવાલ મુજબ, રણીકરણ અને જમીનના ધોવાણના મામલે મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન પછી ગુજરાત ત્રીજા ક્રમે હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
બીજી તરફ, ઔદ્યોગિકરણ અને શહેરીકરણને કારણે ખેતીલાયક જમીનનો ઉપયોગ રહેણાંક, વાણિજ્યિક અને ઔદ્યોગિક બાંધકામો માટે વધી રહ્યો છે. અહેવાલમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 2.28 લાખ હેક્ટર ખેતીલાયક જમીન બિનખેતીલાયક બની હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ આંકડાઓના ચોક્કસ સમયગાળા અને સત્તાવાર સ્ત્રોતની ચકાસણી જરૂરી છે.
જમીન બિનઉપજાઉ બનવાનાં મુખ્ય કારણો
જમીનનું ધોવાણ: વરસાદી પાણીના વહેણથી ફળદ્રુપ માટીનું ઉપરનું સ્તર ધોવાઈ જાય છે.
દરિયાઈ ખારાશ: દરિયાના ખારા પાણીની જમીનમાં ઘૂસણખોરીથી જમીનની ગુણવત્તા ઘટે છે.
રાસાયણિક ખાતરોનો અયોગ્ય ઉપયોગ: ખાતરો અને જંતુનાશકોનો બિનજરૂરી કે અસંતુલિત ઉપયોગ જમીનના સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે.
ભૂગર્ભજળનો વધુ પડતો ઉપાડ: પાણીના સ્તરમાં ઘટાડો અને ખારાશ વધવાથી ખેતી પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ શકે છે.
ખેતરોમાં પાણી ભરાવું: પાણીના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા ન હોય તો જમીનમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ: કેમિકલયુક્ત દૂષિત પાણીનો અયોગ્ય નિકાલ જમીનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
જમીન બચાવવા નક્કર પગલાં જરૂરી
કૃષિ અને પર્યાવરણ સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોના મતે, જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ, ટપક સિંચાઈ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, વ્યાપક વૃક્ષારોપણ અને જમીનની ગુણવત્તા અનુસાર ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારાશ નિયંત્રણ અને જમીનના સ્વાસ્થ્યની નિયમિત તપાસ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો જમીનની ઉત્પાદકતા ઘટવાની સાથે ખેડૂતોના ઉત્પાદન અને આવક પર પણ અસર પડી શકે છે. તેથી રણીકરણની સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, જાગૃતિ અને લાંબા ગાળાના જમીન સંરક્ષણનાં પગલાં જરૂરી બન્યાં છે.
